خطایی که خطر جنگ را بیشتر می‌کند!
صلح و توافق زمانی ارزشمند است که بر احترام متقابل، حفظ حقوق ملت و تعهدات قابل‌اتکا استوار باشد.
به گزارش فردای خبر- رهبر معظم انقلاب اسلامی: «اگر هنوز کسانی هستند که اندک امیدی به تغییر رفتار یا جابه‌جایی‌های حزبی و جناحی در نظام سلطه دارند و یا تصوّر می‌کنند با امتیاز دادن به امریکا می‌توانند او را از دشمنی با ملّت ایران منصرف کنند، سخت در اشتباه‌اند.» ۱۳/آبان/۱۴۰۵
یقیناً تسلیم‌طلبان با همین نام عمل نمی‌کنند، بلکه تسلیم، در پوشش واژگانی آراسته، چون عقلانیت، واقع‌گرایی و فرصت‌شناسی سیاسی به افکار عمومی عرضه می‌شود. این روز‌ها نیز در برخی تحلیل‌های رسانه‌ای، چنین استدلال می‌کنند که ترامپ شکست‌خورده مهره‌ی مناسب‌تری برای رسیدن به توافق است یا تغییر موازنه حزبی در آمریکا و روی کار آمدن دموکرات‌ها می‌تواند بهترین فرصت برای توافق باشد؛ فرصتی که گویا باید با انعطاف بیشتر و امتیازدهی از آن استقبال کرد.
اما پرسش اساسی اینجاست، امتیاز بدهیم تا دیگر چه نخواهند؟ آیا مسئله آمریکا با ایران صرفاً اختلاف بر سر چند موضوع سیاسی و اقتصادی است که با شکست حزبی یک رئیس‌جمهور و جابه‌جایی احزاب و یا حتی برکناری او برطرف شود؟ یا ریشه این تقابل را باید در مسئله‌ای عمیق‌تر جست‌و‌جو کرد؟
اختلافی که با جابه‌جایی احزاب حل نمی‌شود
یکی از خطا‌های محاسباتی در تحلیل مناسبات ایران و آمریکا، تقلیل تقابل دو کشور به تفاوت میان دموکرات‌ها و جمهوری‌خواهان است؛ گویی تمام مسئله به جنگ‌طلبی یک حزب و صلح‌طلبی حزب دیگر بازمی‌گردد و کافی است چهره‌ای با ادبیات ملایم‌تر در کاخ سفید مستقر شود تا سیاست آمریکا در قبال ایران دستخوش تغییر بنیادین شود.
البته نمی‌توان تفاوت روش‌ها، اولویت‌ها و رویکرد‌های دو حزب را انکار کرد؛ اما آیا این تفاوت‌ها به معنای تغییر جهت‌گیری‌های بنیادین سیاست خارجی آمریکا است؟
تجربه تاریخی پاسخ قابل تأملی به این پرسش می‌دهد. باراک اوباما با شعار تغییر و عبور از سیاست‌های جنگ‌طلبانه دولت بوش وارد کاخ سفید شد؛ اما همین دولت در سال ۲۰۱۱ در مداخله نظامی علیه لیبی مشارکت کرد.
باراک اوباما به قذافی اولتیماتومی به این مضمون داد: کناره‌گیری کن یا ما بمب بر سرت می‌ریزیم و زمانی که قذافی از گوش سپردن به درخواست‌های واشنگتن امتناع کرد، عملیات نظامی به‌سرعت شکل گرفت. او نیز در سال ۲۰۱۴ حملات هوایی آمریکا در سوریه را آغاز کرد. اینها تنها جنگ‌هایی نبود که در زمان اوباما انجام شد بلکه ادامه جنگ با ۵ کشور افغانستان و پاکستان و عراق و یمن و سومالی نیز در کارنامه اوباما ثبت است. در قبال ایران نیز دولت دموکرات اوباما سیاست تحریم و فشار اقتصادی را با جدیت دنبال کرد و محدودیت‌های گسترده‌ای بر صادرات نفت و نظام بانکی کشورمان اعمال شد.
بنابراین، نمی‌توان تفاوت ادبیات سیاسی و روش‌های اجرایی را به معنای تغییر ماهیت سیاست سلطه‌گرانه آمریکا دانست. ممکن است یک دولت با زبان تهدید سخن بگوید و دولت دیگری با ادبیات دیپلماسی و مذاکره پیش بیاید؛ اما سؤال این است که آیا هدف و جهت‌گیری بنیادین سیاست آن کشور نیز تغییر کرده است؟
مسئله آمریکا با ایران؛ استقلال یا تسلیم؟
امام شهید انقلاب، حضرت آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، در تبیین ریشه اختلاف ایران و آمریکا، از تعبیری بسیار مهم استفاده کردند: «اختلاف ذاتی» ۱۴۰۴/۰۸/۱۲
به بیان ایشان، ذات استکباری آمریکا با ذات استقلال‌طلبی انقلاب اسلامی سازگار نیست. این اختلاف، صرفاً نتیجه یک سوءتفاهم سیاسی یا رفتار یک رئیس‌جمهور خاص نیست که با تغییر دولت‌ها برطرف شود؛ بلکه ریشه در تعارض دو منطق دارد: منطق سلطه‌گری و منطق استقلال‌خواهی.
ایشان صراحتا می‌فرمایند: «آمریکا می‌خواهد ایران را ببلعد.» ۱۴۰۴/۱۱/۱۲ این تعبیر فراتر از یک عبارت سیاسی است. مسئله، میل یک قدرت سلطه‌گر به گسترش نفوذ و تحمیل اراده خود بر کشوری است که تصمیم گرفته مستقل باشد.
نگاهی به تاریخ معاصر ایران نیز این واقعیت را آشکار می‌کند. کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و بازگرداندن مناسبات وابستگی در دوران پهلوی تا حمایت آمریکا از رژیم شاه، بارزترین مصداق آن است. انقلاب اسلامی این مناسبات را برهم زد و ایران را از موقعیت یک متحد وابسته به کشوری مستقل و صاحب اراده سیاسی تبدیل کرد.
از این منظر، نمی‌توان تقابل آمریکا با جمهوری اسلامی را صرفاً به پرونده هسته‌ای، موضوع موشکی یا اختلافات مقطعی تقلیل داد. این پرونده‌ها در مقاطع مختلف محل بروز اختلاف بوده‌اند؛ اما مسئله عمیق‌تر، پذیرش یا نپذیرفتن استقلال و اقتدار ایران است.
برجام؛ آزمونی برای سنجش اعتماد به آمریکا
تجربه برجام یکی از روشن‌ترین نمونه‌های دیگر معاصر برای بررسی این مسئله است. ایران در سال ۱۳۹۴ توافقی را پذیرفت که بر اساس آن محدودیت‌هایی در برنامه هسته‌ای خود اعمال کرد و در مقابل، رفع تحریم‌ها و بهره‌مندی از منافع اقتصادی توافق را به دست آورد. اما در اردیبهشت ۱۳۹۷، دولت ترامپ از این توافق خارج شد و تحریم‌های آمریکا دوچندان، بازگشت.
این تجربه یک پرسش جدی‌تر می‌سازد: اگر تغییر حزب حاکم در آمریکا می‌تواند تعهدات دولت پیشین را بی‌اعتبار کند، چه تضمینی وجود دارد که با تغییر احزاب در آن کشور دستخوش سرنوشت مشابه برجام نشود؟
درس برجام این نیست که هرگونه مذاکره و توافقی بی‌فایده است؛ بلکه این است که بدانیم دقیقاً با چه کسانی مذاکره می‌کنیم. آیا می‌توان بدون شناخت ماهیت طرف مقابل، بدون تضمین‌های معتبر و بدون محاسبه احتمال نقض تعهدات، سرنوشت منافع ملی را به توافق گره زد؟
عقلانیت، در شناخت دشمن است نه امید بستن به او
از اینرو یکی از مهم‌ترین هشدار‌های رهبر انقلاب در پیام ۱۳ آبان ۱۴۰۵ دقیقاً ناظر به همین خطای محاسباتی است. ایشان تصریح کردند: «اگر هنوز کسانی هستند که اندک امیدی به تغییر رفتار یا جابه‌جایی‌های حزبی و جناحی در نظام سلطه دارند و یا تصوّر می‌کنند با امتیازدادن به امریکا می‌توانند او را از دشمنی با ملّت ایران منصرف کنند، سخت در اشتباه‌اند.
این تصوّر باطل، ناسپاسی نسبت به فتوحات عظیمی است که ملّت مسلمان ایران در سایۀ توکّل و استقامت و مجاهدت به دست آورده است. آرزوی شیطان بزرگ، تسلیم بی‌قیدوشرط ملّت ایران است و کمترین گرایش تسلیم‌آمیز به دشمن سلطه‌گر، سرمایۀ عظیمی را که به برکت خون شهدا و با فداکاری آحاد ملّت به دست آمده بر باد خواهد داد و دشمن مستکبر را برای زیاده‌خواهی بیشتر و جنگ‌ها و جسارت‌های بعدی جری‌تر خواهد کرد.» ۱۳/۸/۱۴۰۵
اگر اختلاف ایران و آمریکا، آن‌گونه که امام شهید تبیین کرده‌اند، ریشه در تعارض منطق سلطه با استقلال دارد، راه‌حل را نمی‌توان در اعتماد به چهره‌های تازه واشنگتن جست‌و‌جو کرد. راه‌حل، حفظ استقلال، تقویت قدرت ملی، افزایش توان اقتصادی و دفاعی است.
صلح و توافق زمانی ارزشمند است که بر احترام متقابل، حفظ حقوق ملت و تعهدات قابل‌اتکا استوار باشد؛ اما صلحی که بر توهم تغییر ماهیت سلطه‌گر و اعتماد بی‌پشتوانه به وعده‌های او بنا شود، چیزی جز توهم سیاسی نیست.
پس مسئله این نیست که در آمریکا کدام حزب پیروز می‌شود؛ مسئله این است که ما تا چه اندازه واقعیت را می‌شناسیم و تا کجا برای حفظ استقلال و سرمایه ملی خود ایستادگی می‌کنیم.